Tysiąc złotych zasiłku socjalnego nikogo dzisiaj nie dziwi. Sprzęt AGD potrzebny? Pomoc społeczna kupi. Lodówka? Proszę bardzo. Komputer? Nie ma problemu.
Barbara pokazuje kawalerkę swojego partnera – kafelki w łazience z Ośrodka Pomocy Społecznej, lodówka i komputer (żeby się uczyła w domu programów) też. Mieszkanie jest małe, ale schludne. Antywłamaniowe drzwi, kolorowe meble z Ikea, wiekowa, ale zadbana meblościanka, elektryczny grill, telewizor, kącik dla dziecka. Aż trudno uwierzyć, że to dom rodziny, która – jeśli nie liczyć rzadko i na krótko podejmowanych prac dorywczych – egzystuje wyłącznie dzięki wsparciu pomocy społecznej. I połowę sprzętów sfinansowała właśnie pomoc społeczna.
Barbara ma trzydzieści lat, jej partner Maciek trzydzieści pięć. Wychowują czteroletniego synka Barbary z poprzedniego związku. Barbara korzysta z pomocy społecznej od pięciu lat. Wtedy zaszła w ciążę. Pochodzi ze wsi pod Białymstokiem, przed laty, kiedy przyjechała do stolicy, była ciężko pracującą dziewczyną, sprzątaczką w ośrodku sportowym. By zacząć pracę o szóstej rano, codziennie wstawała o czwartej. Na spółkę z koleżanką wynajmowała i opłacała mieszkanie.
Odkąd zaczęła pobierać zasiłek z OPS, nigdy już nie podjęła stałej pracy. – Kiedy zaszłam w ciążę, ojciec dziecka, Ukrainiec, wyjechał z Polski. Nie miałam absolutnie nikogo, kto mógłby mi pomóc – opowiada Barbara. – Tylko dlatego poszłam do OPS. Ani ja, ani moi rodzice nigdy wcześniej nie wzięliśmy od państwa ani grosza.
Na pierwszy rzut oka przez ostatnie lata w Polsce niewiele się zmieniło. Liczba osób korzystających z pomocy społecznej od przynajmniej dziesięciu lat niezmiennie waha się wokół 2,1 mln. Jednak naprawdę doszło do zmian niemal rewolucyjnych. W tym samym okresie wydatki samorządów, które dźwigają na sobie zasadniczy ciężar pomocy społecznej (tzw. działania własne gmin), wzrosły dwukrotnie: z miliarda do ponad 2 mld zł.
Do tego doszły fundusze unijne i coraz większe sumy, którymi dysponują organizacje pozarządowe. Oznacza to jedno: strefy ubóstwa w Polsce nie rozszerzają się, nie przybywa w społeczeństwie biednych, ci zaś, którzy za takich zostali uznani, dostają sumy, o których kilka lat temu podopieczni pomocy społecznej mogliby tylko marzyć. – Pamiętam, jak jeszcze kilka lat temu spora grupa osób krępowała się nawet do nas przyjść. Kluczyli, przed ośrodkiem sprawdzali, czy nie widzi ich sąsiad albo znajomy. Kiedy już pokonali próg, nerwowo międląc w dłoniach nakrycie głowy, wyjąkiwali historię swojego nieszczęścia. Dziś uzbrojeni we wszelkie możliwe zaświadczenia, opinie i podania pewnie maszerują wprost do okienka.
Dokładnie wiedzą, czego chcą – opowiada pracownik socjalny z łódzkiej dzielnicy Bałuty. – Widziałam, jak nasi klienci podjeżdżają pod ośrodek pomocy taksówkami, na wszelki wypadek wysiadając przecznicę wcześniej. Albo jak zanim wejdą, przebierają się w najgorszą kurtkę i zmieniają buty na dziurawe – mówi Olga Filipiak, dyrektor OPS na warszawskiej Woli.
Placówka dyrektor Filipiak w ubiegłym roku przeżyła prawdziwy boom na swoje usługi. Z 4173 osób, które otrzymały pomoc ośrodka, 1237 zgłosiło się po raz pierwszy. Skuteczne korzystanie niekoniecznie znaczy to, czego życzyliby sobie teoretycy polityki społecznej, a więc przezwyciężenie problemów i usamodzielnienie się. Częściej oznacza umiejętność zdobycia jak największej ilości świadczeń i trwałe zakotwiczenie się w systemie.
Pracownica OPS na warszawskim Ursynowie wspomina: – Dziesięć lat temu w bloku socjalnym przy ul. Pileckiego przyznałam matce z czwórką dzieci zasiłek celowy na pralkę automatyczną. Przy następnej wizycie słyszałam za sobą zazdrosne komentarze siedzących na ławce sąsiadów. Nie uwierzycie, ta k... pralki rozdaje. Bo ufundować komuś sprzęt AGD to w tamtych czasach była sensacja, ludzie byli szczęśliwi, jeśli zasiłek na chleb starczył. Dziś nikogo nie dziwi, że pomoc społeczna finansuje pralki, kuchenki, lodówki. Ba, zdarzyło nam się sfinansować mikrofalówkę.
Zmiany objęły nie tylko wysokość zasiłków, ale sam sposób podejścia do podopiecznych. – Kocioł, tak można określić nasze biuro sprzed lat. Na głowie pracownika socjalnego był pełen wachlarz problemów, od A do Z. Dziś mamy od wszystkiego osobne, specjalistyczne wydziały: inny do spraw zasiłków, inny od przemocy w rodzinie, jeszcze inny dla osób starszych, bezrobotnych, bezdomnych, uzależnionych – mówi pracownik socjalny z Wrocławia.
Anna Markowska czeka w kolejce w OPS na Woli na kolejną pomoc – chce, by ośrodek zapłacił za żywienie dziecka w przedszkolu. W ubiegłym roku pani Markowska przystąpiła do realizacji tzw. kontraktu społecznego – nowego narzędzia, które dano pracownikom socjalnym jako panaceum na odwieczną słabość systemu, by w końcu mogli oferować podopiecznym nie tylko rybę, ale także wędkę. Choć korzysta z różnych form pomocy już od ponad pięciu lat, sama była zaskoczona, jak wiele uwagi jej poświęcono: – Moim głównym zobowiązaniem było skończyć kurs doskonalenia zawodowego i informować raz w miesiącu pracownika socjalnego o aktualnej sytuacji życiowej. Ośrodek zaś oprócz sfinansowania kursu obiecał pomoc w „rozwoju umiejętności społecznych”. Co tydzień miałam szkolenia z aktywnego poszukiwania pracy, komunikowania się werbalnego, niewerbalnego, od pisania CV i podań poczynając, a kończąc na nauce malowania się i ubierania stosownie do okazji. Oprócz tego osobiste sesje z psychologiem, dostałam też skierowanie i przeszłam badania u psychiatry.
Wysoki poziom oferowanych usług jest możliwy, bo co roku przybywa kilka tysięcy nowych pracowników pomocy społecznej. W ubiegłym było ich już prawie 130 tys., rok wcześniej 123 tys., pięć lat temu 114 tys., zaś dziesięć lat temu niewiele ponad 100 tys.
Ośrodek Pomocy Społecznej przy ul. Bema na Woli w Warszawie to wizytówka nowych czasów. Nowiutka elewacja kontrastuje z przylegającymi poszarzałymi oficynami przedwojennej kamienicy. Przed laty mieściły się tu warsztaty mechaniczne, później gmach zamienił się w pustostan, OPS przeniósł się z klitkowatych biur rozrzuconych po całej dzielnicy. W wyremontowanych ze smakiem, przestronnych wnętrzach widać rękę architekta. Interesanci na dole, dyrekcja na antresoli, nad głowami odsłonięte i odrestaurowane drewniane belki stropowe. Bez przepychu, ale elegancko, przestronnie i funkcjonalnie.
Zmiany najlepiej widać w dużych miastach, w rejonach biedniejszych, małych miasteczkach i na wsiach czas się zatrzymał. Oba światy dzieli przepaść. Katarzyna R., sekretarka z dużej francuskiej firmy, w rodzinnych Brzezinach pod Łodzią jest przykładem modelowej kariery i sukcesu w stolicy. Jej historia jest dość typowa dla dzielnicy, w której mieszka, w wielkim stołecznym skupisku imigrantów – na Kabatach. Rocznik 1972. Zaoczne studia w prywatnej szkole biznesu na kierunku marketing i zarządzanie. Licencjat w 1994 roku. Dwa pokoje w kredycie na 25 lat. Dziesięcioletnia córka. Dwa lata temu Katarzynie zmarł ojciec. Siedemdziesięcioletnia matka została sama. Katarzyna wymogła na niej sprzedaż wszystkiego, co mieli w Brzezinach: domu, warsztatu mechanicznego ojca i kilku hektarów pod miastem. Starczyło na kawalerkę na Kabatach, do której sprowadziła matkę.
Następnym krokiem była wizyta w pomocy społecznej. Katarzyna R. załatwiła matce zasiłek w wysokości 680 zł i – choć kobieta jest jeszcze w pełni sprawna – opiekunkę na cztery godziny dziennie. (Zawczasu kobiety skompletowały pokaźny zestaw zaświadczeń i ekspertyz lekarskich orzekających, że mama ma problemy z poruszaniem się).
Katarzyna R. mówi: – Nie uważam, że to kombinatorstwo albo nadużycie, przeprowadzałam się do Warszawy, żeby korzystać z możliwości, jakie daje stolica. Zabezpieczenie bytu matki jest jedną z nich. Pracownicy ursynowskiego OPS twierdzą, że mama Katarzyny R. nie jest wyjątkiem. Na Kabaty sprowadza się coraz więcej starszych osób. Dzieci ściągają tu rodziców, gdyż pomoc społeczna na Ursynowie uchodzi za jedną z najbogatszych na tle innych dzielnic Warszawy. Bez problemu można dostać opiekę na osiem, a nawet dziesięć godzin dziennie. Nawet uchodzący za elegancką dzielnicę sąsiedni Mokotów rzadko oferuje podopiecznym więcej niż cztery godziny opieki.
Kilka lat temu pomoc społeczna prawdopodobnie odmówiłaby usług matce Katarzyny. Podejście było takie: jeśli jest dobrze zarabiająca córka, to ona powinna zapewnić matce opiekę. Teraz w bogatszych gminach to się zmienia. Pracownik socjalny z warszawskiej Pragi mówi: – Klienci coraz częściej oczekują od nas przejęcia roli, którą powinna pełnić rodzina. Rozumiem, że pracująca po 10 godzin kobieta oczekuje od nas, byśmy zajęli się jej matką, bo ona nie jest w stanie tego zrobić, a gdyby nawet, to sama stałaby się klientką pomocy. Co innego, kiedy przychodzi do nas osoba i mówi: proszę umieścić mojego rodzica w domu opieki. Przy czym oczekuje od nas załatwienia sprawy: znalezienia miejsca, załatwienie formalności, zakwaterowania. Za swoją rolę uznaje jedynie wyartykułowanie żądania.
Pierwszą pomocą, jaką otrzymała Barbara, był zasiłek celowy, który zaczęła pobierać co miesiąc. Początkowo 400 zł. Zbyt mało, żeby płacić za wynajem mieszkania, więc Barbara z niemowlęciem wylądowała w lichym domku na działkach po prawej stronie Wisły.
Tam poznała upadłego radcę prawnego, alkoholika, także mieszkańca altanki. Radca stał się nieoficjalnym prawnym przewodnikiem Barbary. Za flaszkę napisał każde pismo, podanie, odwołanie, zażalenie, w dodatku sam stwierdzał, czego Barbara w danej chwili potrzebuje i o co ma szanse się starać. Dla dziewczyny z wykształceniem podstawowym była to nie byle jaka pomoc. Wkrótce dzięki upadłemu radcy Barbara dostała większy zasiłek – 800 zł. – Bywały miesiące, kiedy brałam nawet tysiąc – wspomina. – To kwestia dobrze napisanego uzasadnienia. A ja miałam napisane, jakby sam sąd najwyższy pisał.
Zasiłek wzrósł, bo radca namówił Barbarę, by podpisała z OPS kontrakt socjalny. To układ, w ramach którego obie strony się do czegoś zobowiązują. OPS pomaga, a klient zobowiązuje się pracować nad sobą, rozwijać, uczyć, by w końcu przezwyciężyć sytuację, w której się znalazł. Radca wiedział, że osoby objęte kontraktami są przez pracowników socjalnych promowane i traktowane w sposób szczególny. Zwykle otrzymują też wyższy zasiłek niż tzw. osoby bierne.
Barbara sumiennie wypełniała wszystkie zobowiązania. Stawiała się na kontrole w OPS, skończyła kurs zawodowy manicure i zakładania tipsów oraz kilka kursów soft skils – z zakresu szeroko pojętych umiejętności społecznych – od zrozumienia samego siebie po komunikowanie się z otoczeniem. – Nie wiem, czy te kursy nie dały mi więcej niż ten zawodowy. Stałam się pewniejsza siebie i bardziej otwarta – mówi Barbara.
Dziś od podpisania przez Barbarę pierwszego kontraktu minęły dwa lata, a ona realizuje już trzeci, w którym zobowiązała się do znalezienia pracy. Przez ostatnie trzy lata dzięki fachowemu doradztwu upadłego radcy niemal zmieniła swoje życie. Mimo że dwa lata temu zamieszkała ze swoim nowym partnerem Maćkiem, to oficjalnie przeniosła się do ośrodka interwencji kryzysowej i jest jego podopieczną. Dzięki temu trafiła na sam początek listy oczekujących na mieszkanie socjalne. Dostanie jeden z pierwszych lokali, którym będzie dysponować dzielnica. Być może jeszcze w tym roku. Otrzymuje 140 złotych subwencji na opłacenie przedszkola dla synka, zwrot kosztów wyżywienia dziecka i prawie 900 zł zasiłku. Co miesiąc dostaje jeszcze 400-złotowe świadczenie z Państwowego Funduszu Alimentacyjnego. Razem daje to prawie 1500 zł na rękę.
W lutym Barbara pracowała dorywczo na umowę o dzieło w jednym z warszawskich czterogwiazdkowych hoteli. Dostawała 5 zł za posprzątanie jednego pokoju. Rzuciła pracę po dwóch tygodniach. – Za ciężka, za mało płatna, no i groziła mi utrata zasiłku. W OPS ucieszyli się, że znalazłam pracę i mogę się usamodzielnić, ale ja za taką samodzielność dziękuję – mówi. – W mojej sytuacji opłaca się tylko praca na czarno, może jakaś opieka nad dzieckiem.
Dziewczyna, która kilka lat temu potrafiła naprawdę ciężko pracować, której rodzina nigdy grosza nie wzięła od państwa, sama nie zauważyła, kiedy zaczęła przyjmować postawę coraz bardziej roszczeniową. – To największy problem pomocy społecznej. Stosunek wysokości świadczeń, które można łatwo uzyskać, do płac jest dziś szczególnie niekorzystny. Pomoc uzależnia silniej niż kilka lat temu – mówi Bogdan Jaskołd, dyrektor Biura Polityki Społecznej stolicy.
Zastępca dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Łodzi Jolanta Piotrowska przyznaje: – Wyprowadzenie osoby poza system, co jest w końcu naszym ostatecznym celem, wymaga nie lada sprytu. Kiedy np. stawiamy przed nowym klientem pierwsze cele, nie możemy mu powiedzieć: „Chodzi o to, żebyś przestał brać od nas pieniądze”. Musimy zaoferować jakąś marchewkę. Dopiero po dłuższych przygotowaniach możemy mówić o usamodzielnieniu się. Tyle że ten okres potrafi wydłużyć się w nieskończoność.
Latem ubiegłego roku Barbara przyprowadziła do upadłego radcy Maćka, który jednak słysząc o pomocy społecznej, tylko lekceważąco machnął ręką. Ciemne sprawki z kolegami z osiedla wydawały się lepszym źródłem dochodu. Ale w grudniu dostał pierwszy wyrok w zawieszeniu i musi unikać nielegalnego zarobku. Skorzystał więc z planu, jaki nakreślił przed nim radca.
Po pierwsze, jako człowiek wychodzący z uzależnienia załatwił sobie 400 zł renty socjalnej. Na razie na pięć lat. Został też objęty programem aktywizacji zawodowej. Dwa razy w tygodniu odhacza się w klubie pracy. Wkrótce on także podpisze kontrakt z OPS. Zastanawia się, jaki kurs zawodowy wybrać. Nic mu do głowy nie przychodzi, a wybrać trzeba. – Zobaczy się – mówi. – Na razie najważniejsze to wyrwać z pomocy jakąś kasę. Oprócz renty rzecz jasna. Myślę, że tysiąc by mnie satysfakcjonował.
... są przydatne. jest masa ludzi, których nie stać na studia. i dlatego uważam, że stypendia socjalne, na wyżywienie, mieszkaniowe i inne podobne to nieodłączny element studiowania. one muszą być dostępne, jeżeli na prawdę tam "na górze" chcą żeby społeczeństwo było wykształcone.
Ale na pewno warunkiem jest posiadanie statusu bezrobotnego.
